Rouwverwerking kind: tips voor ouders en verzorgers

Rouwverwerking bij een kind en het omgaan met verlies, daar sta je niet vaak bij stil. Vaak in de hoop dat dat onderwerp voorlopig niet ter sprake hoeft te komen. Maar soms slaat het noodlot plots toe als we het niet verwachten, zoals in mijn jeugd.

‘Op een ochtend in januari in 1989 veranderde mijn leven voorgoed. Ik ging nog even terug naar mijn bed om mijn knuffel te pakken. Het viel me op dat mijn broertje nog precies hetzelfde lag als even daarvoor. Hij lag in het onderste stapelbed waarin wij samen sliepen: op zijn zij in een rustige ontspannen houding. Ik dacht nog: ‘Hij zal toch niet….?’ Met mijn knuffel in mijn armen liep ik terug naar mijn ouders en kroop bij hen in bed. Aan mijn moeder vertelde ik wat me was opgevallen. Mijn moeder haastte zich uit bed en ging kijken, ik hobbelde achter haar aan. Ik stond erbij en keek. Mijn broertje was dood.’

Wat ik toen niet wist

Als zesjarig meisje wist ik niet dat deze gebeurtenis een enorme impact zou hebben op de rest van mijn leven. De dood en verlies van mijn broertje, en mijn ontwikkeling die nog in volle gang was, gingen vanaf nu hand in hand. Het leven ging door, maar leek ook vaak even stil te staan. Er was verdriet, boosheid maar ook zoveel vreugde. Op school voelde ik me vaak alleen en anders. Pas later, in mijn twintiger jaren zou ik mijzelf meer gaan begrijpen.

Dertig jaar geleden was er nog veel minder bekend over rouwverwerking – rouw bij kinderen. Hoe zij afscheid nemen en hun verdriet verwerken. Dus toen ik zelf als leerkracht op een school ging werken en opleidingen ging volgen over rouw en verlies, begreep ik mijzelf met terugwerkende kracht.

Rouw is nooit klaar

Meer kennis over rouw bij kinderen kan een groot verschil maken. Rouwverwerking gaat niet over iets oplossen of verwerken. Dat is het tegenstrijdige van het woord. En door deze werkwoorden te letterlijk te nemen, zou je kunnen denken dat het ooit af is. Maar rouw is nooit klaar.

Rouw gaat over het overleven van een ingrijpende gebeurtenis. Erkennen dat het veranderde levensverhaal bij het kind hoort, met ze meegroeit, heeft grote impact voor de verdere ontwikkeling van een kind. Dit geeft een kind, maar ook de latere jongere, puber en volwassene, ruimte om vragen opnieuw te stellen en om zijn hele levensverhaal te kennen. Dit geeft steun aan de toekomst.

Een verlies herijk je op cruciale momenten in je leven en kan zo steeds een iets andere betekenis en beleving krijgen.

Rouw bij kinderen

Kinderen rouwen ook, zij hebben dezelfde gevoelens en emoties als volwassenen. Echter, de ontwikkeling waar kinderen middenin zitten, maakt dat zij, zoals vaak gezegd wordt, in stukjes rouwen.

Julia Samuel benoemt een mooie metafoor die verduidelijkt hoe kinderen omgaan met verdriet en emoties. Zo is rouw bij volwassenen als waden door een rivier: er lijkt geen einde aan te komen. Kinderen daarentegen springen in en uit regenplassen: kinderen kunnen het ene moment intens verdriet hebben en huilen, om het volgende moment ineens weer te gaan spelen en plezier te hebben. Dit lijkt abrupt, en is soms voor volwassenen moeilijk te begrijpen of te volgen, maar dit hebben kinderen nodig. Zij kunnen de voortdurende pijn van de rouw nog niet aan.

Jonge kinderen begrijpen nog niet goed wat de dood voor en in hun leven betekent. Ze kunnen de gevolgen en impact nog niet goed overzien en hebben soms eerst een periode het gevoel dat de overledene nog terugkomt. Het lijkt zo onwerkelijk en het kan een poosje duren voor doordringt dat hij of zij niet terugkomt.

Rouw is persoonlijk. Ieder kind gaat op zijn of haar eigen manier om met de dood en het verdriet om het gemis van hun dierbare: vader, moeder, opa, oma, vriend of vriendin.

Spelen als eerste taal

Spel en gedrag zijn een belangrijke uitingsvorm voor jonge kinderen: in eerste instantie nog meer dan praten en gesprekken voeren. Immers, peuters, kleuters, jonge kinderen bezitten nog niet altijd voldoende mentale en verbale vaardigheden om woorden te kunnen geven aan gevoelens en gedachten. Dat is nog volop in ontwikkeling. Hun eerste taal is spelen.

Het is heel normaal dat zij de dood, doodgaan verweven in hun spel en fantasie. Of een tekening maken over de crematie, begrafenis, uitvaart, uitvaartdienst of kist. Ook een regenboog wordt veel gebruikt. Gevoelsmatig schrik je misschien als dit gebeurt, maar het is een stap in hun rouwproces en eigenlijk heel goed dat ze op die manier hun eigen emoties en gevoelens uiten. Ze laten zien wat er vanbinnen in ze omgaat.

Wanneer je weet dat dit een uitingsvorm is van rouw en afscheid nemen, en een manier van grip krijgen op de veranderde situatie, treed je deze situatie rustiger tegemoet. En zo zullen kinderen dit voelen als een warme en veilige omgeving om zich te ontwikkelen met rouw in hun leven. Hun verdriet en emoties er mogen zijn.

Uitgestelde rouw bij kinderen

Kinderen kunnen rouw uitstellen tot twaalf maanden of zelfs wel tot vijf jaar na de gebeurtenis. Soms zie je dat kinderen thuis of op juist op school rouwreacties krijgen wanneer het weer iets beter gaat met hun ouders en de mensen om hun heen. Zelf ging het de eerste twee jaar na het overlijden van mijn broertje redelijk tot goed. Toen drie jaar later mijn opa overleed, ging het slechter met me: een nieuwe verlieservaring zette het beleven van het overlijden van mijn broertje weer in gang. Overigens snapte ik daar toen zelf niets van. Het uitte zich in heel veel hyperventilatie-aanvallen ’s avonds voor het slapen gaan en slechter slapen. Ik had last van angst – vond dat eng en dacht dat er iets enorm mis met me was.

In de eerste periode na het overlijden van een dierbare is er veel verdriet bij iedereen, bij ouders, in het gezin en bij de nabestaanden. Maar ze worden ook meteen geleefd en moeten doorgaan. Er moet meteen veel geregeld worden: afscheid nemen, uitzoeken van de kist, de uitvaart, kiezen voor crematie of een begrafenis. Dat zijn dingen die meestal door volwassenen geregeld worden. De vaste structuur en routines in een gezin vallen dan vaak even weg. Zeker als een van de ouders is overleden uit het gezin. Van het ene moment op het andere staat de wereld op zijn kop. Iedereen is verdrietig en we verwerken dat allemaal op onze eigen manier.

Kinderen voegen zich, een kind gaat als het ware mee met de flow. Maar het heeft wel invloed op ze. Zeker bij kleine kinderen, jonge kinderen die bijvoorbeeld nog slapen overdag. Ze kunnen zich soms ziek voelen door alle emoties die ze voelen, maar nog niet kunnen plaatsen of onder woorden kunnen brengen. En geven bijvoorbeeld aan buikpijn te hebben. En vragen hier aandacht voor. Van oudere kinderen of een puber verwachten we vaak onbewust dat zij zich wel even zelf redden.

Hoe jong kinderen ook zijn, ze beseffen dat hun ouders met belangrijke zaken bezig zijn. Ze praten niet over hun gevoelens en wachten met hun vragen of verdriet, omdat ze ouders niet willen belasten of storen. Hen niet verdrietig willen maken. En lopen er soms wat verloren bij of trekken zich terug. Of vertonen juist drukker gedrag, boosheid en/of angst. Zijn vroeg of middenin de nacht wakker of hebben andere slaapproblemen. Reacties zijn heftiger, ze huilen om alles. Allemaal signalen waardoor je je als volwassene kunt beseffen dat er vanbinnen veel bij ze gebeurt.

Het missen van, en de rouw om, een dierbare brengt veel teweeg. Bij rouw bij kinderen is het belangrijk dat ouders open blijven praten over de dood, zodat kinderen hun emoties en angst durven uiten en voelen dat alles bespreekbaar is. Vraag regelmatig kinderen te vertellen wat hun gedachten zijn en te praten over hun gevoelens. Stimuleer ze hun vragen te stellen. Betrek ze waar mogelijk dat geeft kinderen het gevoel gezien te worden. Veroordeel hun gevoelens en emoties niet. Blijf rustig en heb begrip, want ieder rouwproces is uniek.

Ontwikkeling en identiteit

Een ingrijpende gebeurtenis wordt een stukje van jezelf. Wat je ervan begrijpt, wat je is verteld en hoe jij reageert op dat wat je meemaakt. Voor kinderen is een steunende volwassene daarom van groot belang. Op deze manier kunnen kinderen opgroeien met het verlies als een onderdeel van hun leven en hun werkelijkheid.

Het verschil wordt al gemaakt wanneer kinderen voelen dat de ander weet heeft van wat er gebeurd is. En wanneer er ruimte is voor het stellen van vragen: elke ontwikkelingsfase weer opnieuw. Op deze manier wordt de verlieservaring een onderdeel van identiteit: een onderdeel van hun verhaal. En het positieve hiervan is dat kinderen hun veerkracht verder ontwikkelen en als krachtbron mee kunnen nemen de toekomst in.

De 4 rouwbehoeften van kinderen

1. Kinderen hebben allereerst behoefte aan eerlijke informatie, uiteraard in woorden die passen bij de leeftijd van een kind. Wanneer niet alles verteld wordt, gaan kinderen zelf de leegte van informatie invullen en vaak is dat wat ze zelf bedenken erger. Bovendien kan het een heel onveilig gevoel geven wanneer mensen om je heen meer weten dan jij. Kinderen voelen dat feilloos aan. Beantwoord vragen, geef eerlijk antwoord passend bij de leeftijd en op een manier die het kind helpen dingen te begrijpen.
   
2. Ten tweede is een warme en veilige sfeer van heel groot belang. Warmte en veiligheid zijn de bedding voor rouw en het aangaan van al die verwarrende gevoelens en gedachten. Het helpt jonge kinderen, kinderen in hun rouwproces om over hun gevoelens te praten, deze er mogen zijn. En te voelen dat jullie als ouders of nabestaanden hem of haar daarin begeleiden en steunen. Deze behoefte geldt voor iedere leeftijd, peuters, kleuters, jonge kinderen en jongeren.
   
3. Een derde behoefte van kinderen is mensen om hen heen die luisteren. Ruimte voor het levensverhaal en de beleving van een kind is van het allergrootste belang. Al snel zijn we geneigd om pijn en verdriet bij kinderen weg te willen nemen, iets op te lossen zodat alles weer ‘normaal’ wordt. En beschermen ze het liefste tegen definitief afscheid nemen, dood en rouw. Maar afscheid, de dood en rouw hoort bij het leven. Er zullen dierbare doodgaan. We kunnen kinderen en jongeren hiervoor niet beschermen, maar we kunnen kinderen die hiermee te maken krijgen wel bijstaan.
   
   Kinderen hebben sterke schouders en kunnen meer aan dan we misschien zouden denken. Volwassenen die luisteren naar een kind, zijn van groot belang. Die zeggen zonder woorden, dat hun verhaal er mag zijn. Kinderen en jongeren hebben daarin net als volwassenen de behoefte aan begrip en een luisterend oor. Die luistert in rust, die tijd en ruimte maakt.
   
4. Een vierde behoefte van kind is dat er ruimte voor herinneringen is. Samen aandacht besteden aan de mooiste dingen die je niet meer wilt vergeten en hierover praten. Op deze manier blijft een band met een overledene, overleden dierbare en de liefde bestaan.
   
   Wanneer je het woord herinneren leest kun je ook zeggen her-inneren: het opnieuw verinnerlijken van de mooiste herinneringen. Dit proces zorgt ervoor dat het innerlijk nieuwe betekenis krijgt. Een zingevend proces voor de rest van het leven. En een manier om herinneringen een onderdeel te laten zijn in het leven van kinderen.

Een plek om naartoe te gaan

Een koesterhoekje is een concrete plek waar een kind naar toe kan gaan: met verdriet en mooie herinneringen.  Op deze manier geef je kinderen de gelegenheid om even pauze te nemen wanneer ze daar behoefte aan hebben. En zo kunnen ze met volle aandacht bij diegene zijn die ze missen. Een vaste plek is heel ondersteunend. Samen met een kind kun je nadenken over wat er in het koesterhoekje komt te staan. Denk bijvoorbeeld aan de LittleWood mini urn waar het kind houvast of troost uit kan halen. Het kind kan deze bij zich pakken en vasthouden.

Het is ook fijn als kinderen op dat speciale plekje kunnen tekenen of briefjes kunnen schrijven. Er foto’s, bloemen, mooie beeldjes en/of wierook staan.

Glinsterende gouden tranen

Ik gun het kinderen dat zij omringd worden door volwassenen die net iets meer weten over rouw. Aandacht en erkenning voor gouden tranen maakt dat deze tranen kunnen gaan glinsteren.

Tastbaar herinneren na verlies

Bij Memories to Keep® hebben we ontdekt dat kinderen en jongeren het fijn vinden om iets in de hand te houden voor rouwverwerking. De LittleWood© mini urn sluit aan bij deze behoefte en maakt het mogelijk om herinneringen zowel letterlijk als figuurlijk vast te houden.

Het kan kinderen of een puber helpen eigen verdriet, eigen gevoelens te uiten zonder deze te hoeven benoemen. Verdrietig te kunnen zijn, hun pijn en gemis te voelen terwijl ze ook steun en troost ervaren. Het urntje geeft houvast en het gevoel van verbinding met de overledene. Iets dat als heel troostrijk wordt ervaren, ongeacht de leeftijd. We zien vaak dat kinderen onbewust over het urntje wrijven als ze over de overledene praten. Vertellen over hun vader of moeder. Rouw bij kinderen, eigen gevoelens en eigen verdriet krijgen hiermee een bestemming.

Het urntje kan op een laagdrempelige manier in het leven aanwezig zijn zonder nadrukkelijk op te vallen, maar is wel van grote betekenis. Thuis op de bank, op het nachtkastje of in bed onder of naast zijn of haar kussen. Er zijn ook kinderen die het urntje meenemen in hun broekzak, bij een speciale gebeurtenis zoals een verjaardag.

We hebben 7 verschillende types zodat iedereen een uitvoering kan kiezen die hem of haar aanspreekt. Kijk rustig in de webshop naar het assortiment. Heb je moeite een keuze te maken of in te schatten hoe het voelt om het urntje vast te houden? Als je een afspraak maakt om langs te komen kunnen we je de urnen in het echt laten zien. Neem hiervoor contact op via ons e mailadres, contactformulier. Ook kan je voor als je vragen bij ons terecht.

Betrek je kind of kinderen en jongeren hierbij. Zij beredeneren het minder cognitief en hebben zelf vaak heel snel een duidelijk gevoel en hun keuze gemaakt. Een kind kiest intuïtief en gaat op zijn gevoel af.
Daarbij, als je het samen met ze doet en erover kunt praten hoef je ook niet bang te zijn dat je het niet goed doet. En voelt het kind zich serieus genomen en leert stap voor stap omgaan met de werkelijkheid van het verlies.